އުޑުގެ ވުޖޫދާއި ދިރުމާއި ހުރިގުޅުން: އެއްކައުނެއްގެ ހަތް ވިސިބަލް ޔުނިވާރސް
މުޙައްމަދު ޖަމީލް (7 އެޕްރީލް 2026)
އުޑަކީ ގުރަހައެއްގެ ބިމުން ދިރޭތަކެއްޗަށް ވަށައިގެން ފެންނަ ތަންތަނެވެ. ދުވާލު އުޑު ނޫކުލައިގައި ފެނަނީ ހުދު އަލީގައިވާ ނޫކުލަ, ވައިގެ ފަށަލަގައި ހުންނަ މޮލިކިއުލްސްތަކުގައި ޖެހި އެހެން ކުލަތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް އެކި ދިމަދިމާޔަށް ފެތުރޭތީ އެވެ. އިރުފުހޭ ގަޑީގައި ފެންނަ އެހެން ކުލަތަކަކީ ވެސް މިހެން ފެންނަ ކުލަތަކެވެ. ވައިގެ ފަށަލައިގެ ތެރެއިން ޓެލެސްކޯޕަކާއި ނުލައި އުޑުމަތިން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެންނަނީ އިރުގެ ނިޒާމުގައި ހިމެނޭ ޕްލެންޓްތަކާއި ދުނިޔޭގެ ހަނދާއި ދުނިޔެކައިރީގައި ވާ މިލްކީވޭ ގެލެކްސީގެ ތަރިތަކެވެ. ޓެލެސްކޯޕެއްގެ އެހީގައި ބަލާނަމަ މިލްކީވޭގެ ތަރިތަކުގެ ބޭރުން އެހެނިހެން ގެލެކްސީތަކާއި ގެލެކްސީ ގްރޫޕްތަކާއި ކްލަސްޓާތަކާއި ސްޕަ ކްލަސްޓާރ ތައް ފެނެއެވެ. ކްލަސްޓާރ ތަކަކީ އެތައް ސަތޭކަ ނުވަތަ އެތައް ހާސް ގެލެކްސީތައް އެކުލެވިގެންވާ ބިޔަ ގްރޫޕްތަކެވެ. މި ހުރިހާތަކެތި ވަނީ ރެންޑަމްކޮށް ކައުނުގެ ތެރޭ އުކާލެވިފައެއް ނޫނެވެ. ސިކުނޑީގެ ނިއުރޯން ތަކެއްފަދަ ސިފައެއްގައި ހުންނަ ކޮސްމިކް ވެބްގައި އަތުރާލެވިފައެވެ. މިބިޔަ އޮނިގަނޑުގައި ގެލެކްސީތައް ވަނީ މުޅިންހެން ހުސް ބިޔަ ވޮއިޑްސްތަކުގެ ވަށައިގެންވާ ފާރުތަކުގައާއި މި ފާރުތައް ގުޅުވާދޭ ފިލަމަންޓްސް ތަކުގައި އާއި ފާރުތަކާއި ފިލަމަންޓްސްތައް ގުޅުވައިދޭ ނޯޑްތަކުގައެވެ. މި މުޅި ވިއުގަ އެކީ އެކައްޗެއްގެ ގޮތުގައި ބަނދެލެވިފައިވަނީ ގްރެވިޓީއާއި ޑާކް މެޓާއިންނެވެ. ބިގް ބޭންގ އަށްފަހު ޑާރކް އެނާޖީގެ ސަބަބުން މި ވިއުގަ ތިން ޑައިމެންޝަނަށް ފުޅާވަމުން ގެލެކްސީތައް އެކަތި އަނެކަށްޗާ ދުރުކުރަމުން ދެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނާއި ދުރަށްދާ ވަރަކަށް ސްޕޭސްފުޅާވެ ގެލެކްސީތައް ދަތުރުކުރާ ސްޕީޑް މަތިވަމުންދާކަން އަލީގެ ރާޅުދެމޭ ނިސްބަތް ނުވަތަ ރެޑްޝިފްޓުން އެނގެއެވެ. މިގޮތަށް ސިކުންތަކު ސްޕޭސް ފުޅާވާ މިންވަރު އެވަގުތުގައި އަލިދަތުރުކުރާ މިންވަރަށްވުރެ މަތިވުމުން ވަކި ހިސާބަކަށް ވުރެ ދުރުގައިވާ ގެލެކްސީތަކުގެ އަލި އަޅުގަނޑުމެންނާއި ހަމަޔަށް ފޯރާގޮތެއް ނުވެއެވެ.
މިއީ ހިންޏެއް ހިގާ ބާރުމިނަށްވުރެ އަވަހަށް ދެމޭ ރަބަރުގަނޑެއް މަތީ އެސޮރަށް ކުރިއަށް ނުދެވޭ ފަދައިންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިއަދު މި ފެންނަނީ ބިގްބޭންގް އަށް ފަހު 13.8 ބިލިޔަން އަހަރުގެ މާޒީގެ ތެރޭ ގެލްކްސީތަކުން ދޫކޮށްފައިވާ އަލިއެވެ. އެއީ އެތަކެތި ހުރި ސަރަހައްދުގެ ސްޕޭސް އަލީގެ ސްޕީޑަށްވުރެ ދަށްކޮށް ފެތުރެމުން ދިޔަ ދުވަސްވަރު ދޫކުރި އަލިއެވެ.
ކުރިން ދެންނެވި ސަބަބުތަކާހުރެ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެންނަނީ ދުނިޔޭގެ ވަށައިގެންވާ ސަރަހަށްދުގެ ވަށްބޯޅައެއްގެ ބަށްޓަމަށްވާ ވަކި ސަރަހައްދެކެވެ. މި ސަރަހައްދަށް ކިޔަނީ ވިސިބަލް ޔުނިވާރސްއެވެ. އަންދާޒާ ކުރެވޭގޮތުގައި ފެންނަކައުނުގެ ނުވަތަ ވިސިބަލް ޔުނިވާރސްގެ މިހާރުގެ ރޭޑިއަސް އަކީ 46.5 ބިލިޔަން އަލިއަހަރެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އުޑުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެންނާނެ އެންމެ ފުން މިނެވެ. ވިސިބަލް ޔުނިވާރސްގެ އުދަރެސް ނުވަތަ ހޮރައިޒަން އަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އުޑުގެ އިމެވެ. އެކަމަކު އެއީ ކައުނުގެ އިމެއް ނޫނެވެ. މުލްކު ސޫރަތުގެ ތިން ވަނައާޔަތުގައިވާ ފަދައިން ޓެލެސްކޯޕްތަކުގެ އެހީގައި ތަކުރާރުކޮށް ލޯބަލިވަންދެން ބެލިއަސް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ގެލެކްސީތައް އެއް ފަށަލައިގެ ބިއްދަށުން އަނެއްފަށަލަ ލޮލުކޮޅަށް ގެއްލެންދެން ފެނެއެވެ. ވިސިބަލް ޔުނިވާރސްގެ އުދަރެހުގެ ބިއްދޮށްވަނީ ފިޒިކަލް ގޮތުން ޤައިބުވެފައެވެ. މިއިމަކީ މާއްދީ ތޮށިގަނޑެއް ފަދަ އެއްޗެއް ނޫނެވެ.
ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ﷲ 7 އުޑާއި 7 ބިން ހެއްދެވި ކަމަށާއި އަދި ދިރޭތަކެތި ނުވަތަ ދާއްބަތަކެއް އުޑުތަކުގައި ފެތުރުއްވި ކަމުގައި އޮވެއެވެ. އެހެންކަމުން އެ 7 އުޑަކީ ކައުނުގެ ތެރެއަށް ފެތުރިފައިވާ 7 ބިމެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަކެއްޗަށް ފެންނަ ކައުނުގެ 7 ވިސިބަލް ޔުނިވާރސްކަމުގައިވެސް ބެލެވިދާނެއެވެ. އެއް ބަޔަކަށް ފެންނަ ކައުނުގެ ގެލެކްސީތައް އަނެއް ބަޔަކަށް ފެނިދާނެއެވެ. އަދި އެއް ބަޔަކަށް ނުފެންނަ ކައުނުގެ ބައެއް އަނެއް ބަޔަކަށް ފެނިވެސް ދާނެއެވެ. އެއް އުޑާއި އަނެއް އުޑުން ފެންނަ ތަރިތައް ތަފާތުވިއަސް މައިގަނޑު ސްޓްރަކްޗަރަލް ނެސްޓެޑް ލޭޔާރތައް އެއްގޮތްވާނެވެ. ކޮންމެ ބިމެއް ގެ މަތިން ވިލާތަކާއި އަދި އެވިލާތަކު މަތިން ތަރިނިޒާމުގެ ގުރަހަތަކާއި އެބިން ނިސްބަތްވާ ގެލެކްސީގެ ބައެއް ތަރިތައް އެޑުމަތިން ފެންނާނެއެވެ. ޓެލެސްކޯޕުން މަތި ބަލައިފިނަމަ ދުރުގައިވާ އެހެނިހެން ބައެއް ގެލްކްސީތަކާއި އޭގެ ކްލަސްޓާސްތައް ފެންނާނެއެވެ.
އުޑުތަކުގެ އޮނިގަނޑު ބަޔާންކޮށްދޭން މުލްކު ސޫރަތުގެ ތިންވަނަ އާޔަތުގައި ވަނީ “ތިބާޤަން” އެވެ. ކުރީގެ މުފައްސިރުން މި ކަލިމައިގެ މާނައިގެ ގޮތުގައި “މަތިމައްޗަށް ހުރުން” “ފަށަލަތަކަށް ހުރުން” ބޭނުންކުރައްވާފައިވެއެވެ. މި ކަލިމައިގެ އަނެއް މާނަޔަކީ “އެއްގޮތް ވުން” ނުވަތަ “ކޮރަސްޕޮންޑު” ވުމެވެ. ކޮސްމޮލޮޖިކަލް ޕްރިންސިޕަލް ބުނާގޮތުން ކައުނަކީ “ހޯމޯ ޖީނިއަސް އަދި އަދި އައިސޮޓްރޮޕިކް” ތަނެކެވެ. މީގެ މާނައަކީ ހުރިހާ ދިމާލަކުން ބެލިއަސް މުޅިކައުނު ފެންނާނީ އެއްގޮތަށެވެ. އެއްތަނަކަށް ބޭނުންކުރޭ ފިޒިކަލް ލޯތައް ނުވަތަ ކޮންސްޓެންޓްތައް އެހެން ހުރިހާ ތަނަކަށްވެސް ބޭނުންކުރެވޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން ތިބާޤަންގެ ފަހުންދެންނެވި މާނަޔަށް ބަލާނަމަ 7 އުޑަކީ ކޮރަސްޕޮންޑިންގ 7 އުޑުކަމުގައި ވެސް ބެލެވިދާނެއެވެ. މާނަޔަކީ އުޑުތަކަކީ އެއްގޮތް ހަތް ހުޑުތަކެއް ކަމުގައި ވެސް ބެލެވިދާނެ އެވެ. ޤުރުއާނުގައި އަޅުގަނޑުމެންނާއި އެންމެކައިރި އުޑަކީ ދުނިޔޭގެ އުޑުކަމުގައި ބަޔާންކުރެއްވުމުގެ ހިކުމަތަކީ އިންސާނާއަށް ނުފެންނަ އެހެން އުޑުތައް ހުންނަގޮތް ސިފަކޮށްދިނުން ކަމުގައިވެސް ވެދާނެއެވެ. މިހެން މިދެންނެވީ ސުވަރުގޭގެ ބައެއްކަންކަން ސިފަކޮށްދިނުމުގައިވެސް ދުނިޔޭގެ ބައެއް މިސާލު ޤުރުއާނުގައި އައިސްފައި ވާތީއެވެ.
ކުރުކޮށް ދަންނަވާނަމަ އުޑަކީ ބިންމަތީގައި ހިނގާ ބިގާވެ އުޅޭ ލޯ ހުންނަ ތަކެއްޗަށް އުޑުމަތިން ފެންނަ ފެނުމެކެވެ. ބިމުގައި ހުންނަމީހަކަށް އުޑުފެންނަނީ ތަންބެއްނެތި ހުރިހާފަރާތަކުން އުދަރެހާއި ގުޅިފައިވާ ޑޯމެއް ނުވަތަ ފުރާޅެއްގެ ސިފައިގައެވެ. އެވާހަކަ ސޫރަތުލް އަންބިޔާގެ 32 ވަނަ އާޔަތާއި ލުޤްމާނު ސޫރަތުގެ 10 ވަނަ އާޔަތުގައިވެއެވެ. އުޑުން ފެންނަތަކެތި ކައުނުގައި ވިޔަސް އުޑުދެކޭނެ ދިރޭތަކެތި އުޅޭނެ ބިމެއް އުފެދި އަތަކެތި އެބިމަކަށް ފޮނުއްވެވުމުން ނޫނީ އުޑުވާކަމުގެ އިހުސާސެއް ވުޖޫދުގައި ނުވާނެއެވެ. މިސާލަކަށް ވިލާތަކަށް ވުރެ މައްޗަށް އެރުމުން ނުވަތަ ދުނިޔެއާއި ދުރަށް ދިޔުމުން ބަލާމީހާއަށް އުޑުގެ އިހުސާސް ގެއްލި ދެއެވެ. އޭގެ އެންމެ ރަނގަޅު އެހެން ހެއްކަކީ އެސްޓްރޯނަޓުންނަށް ރޭދުވާލު ނުއައުމާއި ތަރިފެނުނަސް އުދަރެސް އަބަދު ކަޅު އަނދިރިކޮށް އޮތުމެވެ. ކައުނުގައި އެތަށް މިލިޔަން ގެލެކްސީތައް ވިޔަސް އަދި ގިނަ ގުރަހަތައް ވިޔަސް މިދެންނެވިފަދަ ދިރުން އުފޭދޭނީ ވަރަށް ގިނަ ބަޔޮލޮޖިކަލް، އަދި ކެމިކަލް އަދި ފިޒިކަލް ސިސްޓަމްތައް ގުރަހައެއްގައި އުފެދިގެންނެވެ. ފެނާއި ހޫނުކަމަކީ ދިރުމަށް ބޭނުންވާ ގިނަކަންކަމުގެ ތެރެއިން ދެކަމެވެ. ދިރުން ދެމެހެއްޓެނިވި ޝަރުތުތައްހަމަވާނީ އާދަޔާ ޚިލާފަށް މަދު ތަންތަނުގައިކަން ސައިންސް ވެރިން ވެސް ޤަބޫލު ކުރެއެވެ. ޤުރުއާނުގައި ވާގޮތުން ދުނިޔެ ކަހަހަލަ ވަނީ 7 ބިމެވެ.
ޤުރުއާނުގެ ބަޤަރާ ސޫރަތުގެ 29 ވަނައާޔަތުން ދޭހަވަނީ އިންސާނާ ދުނިޔެއަށް ފޮނުއްވުނުއިރު ބިމުގައި އިންސާނާގެ ދިރުން ދެމެހެއްޓުމަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާކަންކަން ހިމެނިގެންވާ ވެއްޓެއް ޤާއިމްވެފައިވާ ކަމުގައެވެ. މިއީ ސައިންސްވެރިން ކިޔާ “އެންތްރޮޕިކް ޕްރިންސިޕަލް” އާއި ގުޅޭކަމެކެވެ. ދުނިޔެ ސޯލާސިސްޓަމުގައި އުފެދި ދިރުމަށް ތައްޔާރުވެ، ބިމަށް އިންސާނުންފަދަ އުޑު ފެންނަ ހިނގާބިގާވެ އުޅޭތަކެތި ފޮނުއްވެވުމުން އުޑުގެ ވުޖޫދުވުން ފުރިހަމަ ވެދާނެއެވެ. އަދި އެހެންމެ އިތުރު ގެލެކްސީތަކެއްގައި ތަރި ނިޒާމްތަކެއް އުފެދި ބިންތަކަކަށް ދިރުން އައުމުން ޖުމުލަ 7 އުޑު ފުރިހަމަ ވެދާނެއެވެ. މި ނަޒަރުން ބަލާއިރު ހަތްއުޑަކީ މުޅިކައުނުއެވެ. އުޑުތަކުގައިވާ ތަކެއްޗަކީ ކައުނުގައިވާ ތަކެއްޗެވެ. އެހެންކަމުން އުޑުއުފެދެން ފަށައިފަވަނީ ބިގްބޭންގް އާއި އެކުގައެވެ. ފުރިހަމަވެ ނިމެނީ ބަލާނެ ލޯ ހުންނަ ދިރޭތަކެތި ބިންތަކަށް ފޮނުއްވެވުމުންނެވެ. އެވިސްނުން ރަނގަޅުކަން ބަޤަރާ ސޫރަތުގެ29 ވަނަ އާޔަތް އިތުރަށް ދިރާސާކޮށް ބެލުމުން އެނގެއެވެ. ދުނިޔެއާއި އިރުގެ އުމުރާއި މިލްކީވޭގެ އެހެނިހެންތަރިތަކުގެ އުމުރަށް ބަލާއިރު އުޑު އުފެދުމުގެ ކުރިން ދުނިޔެ އުފެދުމަކީ މުސްތަހީލް ކަމެކެވެ.
ނިންމާލަމުން ފާހަގަކޮށްލަން ބޭނުންވާ ނުޤުތާއަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ (ﷺ) ގެ މިއުރާޖް ދަތުރުފުޅާ ގުޅުން ހުރި ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކުގައި އެކަލޭގެ ފާނު “ސާމާވާތްތަކަށް” އަރައި ވަޑައިގެންނެވިކަން ފެންނަން ނެތްކަމެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ފެންނަނީ އެކަލޭގެފާނުން އުފުއްލެވުނުކަމުގައެވެ. އެހެން ކަމުން ހަދީސްތަކުން ތަފްސީލު ލިބޭ އެދަތުރުފުޅާ ގުޅޭ ތަންތަން ހިމެނިގެންވާ ޢާލަމަކީ މިކައުނުގެ ބޭރުގައިވާ، ސުވަރުގެ ފަދަ ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ތަފާތު އެހެން އުފެއްދެވުންތައް އެކުލެވިގެންވާ އާލަމެކެވެ. އަދި އެއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނޭގޭ އެހެން ފިޒިކަލް ލޯތަކާއި ކޮންސްޓެންޓްތަކަށް ތަބާވާ ނިމުމެއްނުވާ ތަނެކެވެ.